وب کلیک

اُفت تحصيلي؛ چون و دلیل؟

۲۲ اسفند ۱۳۹۶

 

افت تحصیلی

 

يکي از مسايل و مشکلاتي که نظام‌هاي تعلیمي با آ‌ن مواجه مي‌شوند، افت تحصيلي هست. اين مساله همه ساله مقدار زيادي از سرمايه‌گذاري‌ها را به هدر داده و توسعه اقتصادي و اجتماعي کشورها را با مشکل روبرو مي‌کند. آمار و بررسي‌هاي انجام انجام گرفته نشان مي‌دهد که افت تحصيلي، هر ساله در حال افزايش هست و بسياري از دانش‌آموزان و دانشجويان نمي‌توانند از پس دروس طراحي انجام گرفته برآمده يا آنها را در موعد مقرر به پايان برسانند. زماني اين مساله تاسف بار‌تر خواهد بود که بدانيم اکثر  اين افراد، هستعداد و توانايي‌هاي لازم را براي کسب موفقيت دارند، ولي موفق نمي‌شوند. در اين مقاله سعي خواهد انجام گرفت که علل و عوامل افت تحصيلي به طور مختصر بررسي شود.
 
تعريف:
منظور از افت تحصيلي، کاهش عملکـــرد تحصيلي دانش‌آموزان از سطحي رضايت بخش به سطحي نامطلوب هست. دليل اين افت چه مي‌تواند باانجام گرفت؟ افت تحصيلي مي‌تواند دلايل زيادي داشته باانجام گرفت؛ ولي سه دليل از ميان پایان دلايل، عمده‌ترين دلايل افت تحصيلي هست.
 
 
 

 
الف ـ علل فردي
۱ـ هوش: بدون شک، يکي از عوامل بسيار حیاتی در ايجاد افت يا موفقيت تحصيلي، هوش و تواني‌هاي ذهني هست. افراد از نظر هوش و توانايي‌هاي ذهني با هم فرق دارند؛ ولي مطالعات نشان داده هست که درصد بسيار اندکي (حدود ۱۰ درصد) از موارد افت تحصيلي، به علت ناتواني ذهني و عدم کشش فرد هست؛ به صورت حتم امروزه ديگر هوش اهميتي را که در گذشته برخوردار بود، ندارد. نقل کرد مي‌شود که هر شخص با نردبان صفات شخصيتي خود، راه تتکمیل و پيشرفت را طي مي‌کند، و آنچه حیاتی هست صبر و بردباري و بويژه پشتکار هست.
 
۲ـ توجه و دقت: نخستين شرط يادگيري و به خاطر سپردن هر مطلبي، توجه به آن مطلب هست. بديهي هست که هر چقدر هم دانش‌آموز از هوش و هستعداد نیکوي برخوردار باانجام گرفت، در صورتي که به مطلب يا موضوع توجهي نکند، آن را فرا نخواهد گرفت، و علت شکست تحصيلي بعضي از دانش‌آموزان، همين بي‌توجهي و عدم تمرکز حواس و دقت آنها هنگام مطالعه هست.
 
۳ـ انگيزه: انگيزه، عبارت هست از عامل با عواملي که رفتار شخص را به سوي نوعي دنبال هدايت مي‌کنند. در واقع موتور حرکت هر شخص، انگيزه اوست. به نظر محققان، يکي از دلايل شکست تحصيلي، نداشتن انگيزه هست. انگيزه موجب مي‌شود که شخص با پشتکار و کوشش بيشتري به مطالعه دروس خود بپردازد و از قدرت يادگيري بيشتري برخوردار باانجام گرفت. براي ايجاد انگيزه در دانش‌آموزان، مي‌توان از روش‌هاي زير هستفاده کـــرد:
 
الف ـ بايد تلاش کـــرد تا در فرد احساس نياز به وجود آيد.
ب ـ تایمي که دانش‌آموزي به دليل شکست در درسي، ديدگاهش نسبت به آن درس منفي مي‌شود، بايد به او کمک کـــرد تا با موفقيت در درس مذکور، نسبت به آن درس ديدي مثبت پيدا کـــرده و به آن علاقه‌مند شود.
ج ـ دنبال از تعلیم براي دانش‌آموزان مشخص شود تا دانش‌آموز به شکل دنبالدار، در پي يادگيري درس باانجام گرفت. همچنين لازم هست که دنبال‌ها نيز روشن، معين و متناسب با توان دانش‌آموزان باانجام گرفت.
د ـ دانش‌آموز در شرايط مقتضي مورد تشويق قرار گيرد و شرايطي به وجود آيد که دانش‌آموز احساس موفقيت کند و به خود ببالد تا بتواند با اميد و مثبت‌نگري، به آينده نگاه کند.
هـ ـ با دانش‌آموز درباره مشکلات درسي او مذاکره و تبادل نظر شود و از او خوهسته شود تا دلايل عدم موفقيت خود را بيان نمايد؛ آن‌گاه در مورد راه حل‌ها از او سؤال شود و اين امر در محيطي تکمیلاً دوستانه صورت گيرد. پدر و مادرها مي‌توانند در اين زمينه نقش بسيار مثبتي را ايفا کنند.
و ـ  ايجاد رقابت نيز مي‌تواند در موفقيت تحصيلي دانش‌آموزان نقش مثبتي داشته باانجام گرفت؛ ولي نبايد به صورت حسادت يا حالت چشم و همچشمي بيمار گونه درآيد.
 
۴ ـ هيجانات و آشفتگي‌ها عاطفي:
مشکلات عاطفي دانش‌آموزان در دوران مختلف رانجام گرفت مي‌تواند باعث افت تحصيلي شود؛ همچنان که فشارهاي رواني هر مرحله از رانجام گرفت مي‌تواند باعث اشتغال خاطر، آسيب وارد آمدن به قواي هوشي، تحليل انرژي ذهني، عدم تمرکز و در نهايت افت تحصيلي دانش‌آموزان شود.
 
۵ ـ نارسايي‌هاي جسمي:
الف ـ دانش‌آموزاني که از نظر جسمي داراي بنيه ضعيفي هستند و از سلامت عمومي تکمیلي برخوردار نيستند، نمي‌توانند به اندازه کافي کوشش و فعاليت داشته باشند. اين دسته از دانش‌آموزان، به خاطر اينکه دايماً در معرض ابتلا به بيماري‌ها هستند از پيشرفت درسي باز مي‌مانند.
ب ـ ضعف در بينايي و شنوايي نيز سبب عقب ماندگي درسي و افت تحصيلي مي‌شود؛ همچنان که ناآسودهي‌هاي عصبي و حرکتي و نقض عضو هم ممکن هست موجب بروز شکست تحصيلي شود.
ج ـ مشکلات ارتباطي و ايجاد رابطه: توانايي ايجاد و برقراري ارتباط با معلمان و هم‌کلاسي‌ها باعث هستفاده هر چه بيشتر از مطالب و موضوعات، کمک گرفتن براي حل مشکلات درسي احتمالي و ايجاد صميميت خواهد انجام گرفت؛ همچنان که گاه فقدان مهارت اجتماعي، باعث گوشه‌گيري و انزواي دانش‌آموز و در نتيجه افت تحصيلي خواهد انجام گرفت.
 
ب ـ علل خانوادگي
۱ ـ روابط خانوادگي: شايد بتوان گفت که حیاتی‌ترين عامل مؤثر در شکل‌گيري و طرز نگرش دانش‌آموزان نسبت به تحصيل، خانواده هست. طرز برخورد با دانش‌آموز و درس و تحصيل او، در چگونگي نگرش دانش‌آموز نسبت به تحصيل، بسيار مؤثر هست، چنانچه نگرش و ديدگاه خانواده نسبت به تحصيل، مدرسه و معلمان منفي باانجام گرفت، طبيعي هست که فرخانومد آنها نيز کم کم نسبت به درس و تحصيل، نگرشي منفي پيدا خواهد کـــرد، و در موارد بسياري، علت افت تحصيلي يا شکست تحصيلي، به وجود اين گونه نگرش‌هاي منفي، تضادها، مساعد نبودن شرايط خانواده از نظر عاطفي و رواني و … برمي‌گردد.
حیاتی‌ترين نقشي که والدين در زمينه پيشرفت تحصيلي فرخانومدان مي‌توانند داشته باشند، ايجاد محيطي آرام و مساعد براي مطالعه و انجام تکاليف هست. در بعضي از مواقع، والدين به طور ناخوهسته و ناآگاهانه، نه تنها محيط مساعدي را براي مطالعه براي فرخانومدان ايجاد نمي‌کنند، بلکه اصرار مي‌ورخانومد که دانش‌آموزان در محلي آکنده از سر و صدا و محرک‌هاي مختلف مزاحم، به انجام تکليف بپرداخانومد. آنها تصور مي‌کنند که مطالعه و انجام تکاليف نيز مانند کارهاي ديگر در هر شرايطي قابل انجام هست؛ ولي بايد توجه داشت که يادگيري در شرايطي بهتر صورت مي‌گيرد که در آن شرايط، محيط آرام باانجام گرفت و محرک‌هاي مزاحم، از جمله تلويزيون، بازي ساير کودکان و سر و صداهاي ديگر، کاهش باانجام گرفت. والدين با اجتناب از ترتيب دادن جشن‌ها و مراسم مختلف يا شرکت کـــردن خودشان و فرخانومدانشان در آنها در ايام امتحانات، مي‌توانند بر پيشرفت تحصيلي فرخانومدان خود تاثير مثبتي داشته باشند.
والدين مي‌توانند به جاي خريد اشياي غير ضرور، کتاب‌هاي کمک درسي و وسايل کمک تعلیمي تهيه کنند، تا از اين طريق هم دانش‌آموزان اوقات فراغت خود را بنیکوي بگذرانند و هم به يادگيري آنها کمک شود.
متاسفانه در کشور ما، مطالعه کتاب‌هاي غير درسي و کمک درسي کاهش متدنخست هست؛ در حالي که با تهية اين گونه کتاب‌ها مي‌توان کمک مؤثري به فرخانومدان کـــرد.
۲ ـ فقر مالي خانواده، يکي از عوامل حیاتی افت تحصيلي هست که به طور غير مستقيم بر پيشرفت درسي تاثير منفي مي‌گذارد. محروم ماندن از غذاي سالم و کافي و نداشتن هستآسوده لازم به علت پرداختن به فعاليت‌ها و کارهاي غيردرسي براي جبران فقر مالي، موجب عقب ماندگي درسي مي‌شود.
۳ ـ فقر فرهنگي و بيسوادي يا کم سوادي والدين.
۴ ـ فقدان والد يا والدين.
۵ ـ وجود مشاجره و ناسازگاري ميان والدين.
۶ ـ علت ديگري که ناشي از بروز مشکلات خانوادگي هست و بر ميزان پيشرفت درسي دانش‌آموز تاثير دارد، نحوه ارتباط دانش‌آموز با برادران و خواهران خود هست. اگر در خانواده، بيشتر افراد همواره مشغول مطالعه باشند، اين موضوع، بر رويکـــرد دانش‌آموز به مطالعه تاثير خواهد گذاشت، و برتصویرش، اگر آنها فعاليت‌هاي بي‌فايده داشته باشند، بتدريج ممکن هست که کودک از آنها الگو گرفته و به عقب ماندگي درسي گرفتار شود.
 
ج ـ علل تعلیمي مدرسه‌اي:
در برخي از مواقع، علت افت تحصيلي يا شکست  درسي دانش‌آموز را بايد در مدرسه جست و جو کـــرد. حیاتی‌ترين عللي که مي‌توان از اين نظر بررسي کـــرد، به شرح زير هست:
 
۱ـ شيوه تدريس معلم: مي‌توان گفت که هر دانش‌آموز به شيوة خاصي مطالب درسي را درک کـــرده و فرا مي‌گيرد. وظيفه معلم هست که با شناخت دانش‌آموزان و آ‌گاهي از چگونگي فراگيري آ‌نها، شيوه‌هاي مختلف تدريس را تجربه کند. گاهي علت افت تحصيلي دانش‌آموز اين هست که شيوه تدريس معلم مطابق روش يادگيري دانش‌آموز نيست.
۲ـ پلن  درسي مدرسه: در برخي از مواقع، علت افت تحصيلي دانش‌آموزان اين هست که پلن درسي طراحي انجام گرفته از طرف مدرسه، معقول نيست؛ مثلاً دروس نسبتاً دشوار را پشت سر هم و يا در ساعاتي گذاشته‌اند که عموماً دانش‌آموزان خسته هستند.
۳ـ پيش‌داوري معلم: گاهي علت افت تحصيلي دانش‌آموزان، انتظار عدم موفقيت و پيش‌داوري غلطي هست که معلم از دانش‌آموز دارد. معلم در نخستين برخورد با شاگردان خود سعي مي‌کند که با پيش‌داوري خود، آينده تحصيلي آ‌نها را مجسم کند. مطالعات نشان داده هست که اين پيش‌داوري، بر ميزان پيشرفت يا شکست دانش‌آموز در درس تاثير دارد؛ به اين صورت که اگر ما دانش‌آموزي را که نمرات متوسطي دارد، به يک معلم معرفي کنيم و به او بگوييم که اين فرد، تيزهوش هست و نمرات درخشاني خواهد آورد، اين نگرش بر ارتباط معلم با اين دانش‌آموز تاثير خواهد گذاشت و باعث پيشرفت درسي وي خواهد انجام گرفت. نتيجه اينکه معلمان بايد از پيش‌داوري، بويژه پيش‌داوري منفي و انتظار بروز شکست در يک فرد، جداً بپرهيخانومد؛ زيرا خود اين پيش‌داوري، منجر به شکست او خواهد انجام گرفت.
۴ـ شرايط فيزيکي کلاس: گرما و سرماي بيش از حد کلاس، نامعقول بودن نظافت و نور کلاس، سر و صداهاي غير معمول و تعداد بيش از حد دانش‌آموزان در کلاس، از جمله عواملي هست که ممکن هست افت تحصيلي دانش‌آموزان را در پي داشته باانجام گرفت.
۵ ـ تعويض مکرّر معلمان در طول سال تحصيلي و ناتواني بعضي از دانش‌آموزان از سازگاري با روش تدريس و خصوصيات معلم، بويژه در مقاطع تعلیمي پايين‌تر، ممکن هست که به افت تحصيلي آنها منجر شود.

۶ ـ ارزيابي‌هاي نادرست معلمان از عملکـــرد دانش‌آموزان، کنترل نامعقول کلاس از سوي معلم، فقدان وسايل کمک ‌تعلیمي، کمبود کتب درسي، عدم همکاري و ارتباط بين نخستياء دانش‌آموزان و مدرسه، فقدان نظم و انظباط در کلاس و مدرسه، کمبود فضاهاي آ‌موزشي و …، از جمله ديگر  عوامل مؤثر در افت تحصيلي دانش‌آموزان هست.